Molla rejimi Göy Məscid üzərindən güclü Azərbaycan qorxusunu gizlədə bilmədi

Ezonn TV «Modern.az» mənbəsinə istinadən xəbər verir. İrəvandakı Göy Məscidin mərasim zalına erməni şairi Yeqişe Çarentsin adı verilib. Bu ad lövhəsini İranın vitse-prezidenti Həmid Purməhəmmədi açıb. İranın Ermənistandakı səfirliyi bildirmişdir ki, həmin zalda şairin büstü də yerləşdiriləcək. Səfirliyin “Armenpress”ə verdiyi məlumatda məscidin İran və Ermənistanın tarixi-mədəni irsinin rəmzi kimi göstərildiyi vurğulanıb. Məlumatda Azərbaycanlıların bu abidə ilə bağlı tarixi isə heç bir şəkildə təqdim edilməyib ki, bu da etirazlara səbəb olub. Azərbaycan xalqının İrəvandakı dini-mədəni yaddaşının mühüm abidəsi, iki ölkənin dostluq münasibətlərinin nümayiş meydanına çevrilməkdədir. Bununla yanaşı, abidəni yaratmış və yaşatmış tarixi mühitin görünməz edilməsi ciddi narahatlıq doğurur. İran hakimiyyətinin iştirakı bu münasibətə siyasi və mənəvi məsuliyyət daşıyır. Göründüyü kimi, Göy Məscidin tarixi yalnız diplomatik təqdimatlarla başlamır. Tarixi mənbələr Göy Məscidin 1760-cı illərdə İrəvan xanı Hüseynəli xan tərəfindən tikildiyini bildirir. Məscidin rəsmi turizm saytı da onun 1766-cı ildən etibarən inşa edildiyini qeyd edir. Abidənin adı olaraq “Göy məscid”, “Hüseynəli xan məscidi” və “Göy cami” də qeyd olunub. Göy Məscidinin yerli azərbaycanlı icması ilə bağlılığı, xarici elmi araşdırmalarda da öz əksini tapıb. Antropoloq Tsıpılma Dariyeva, “Central Asian Survey” jurnalında azərbaycandilli şiə müsəlmanlarının İrəvan şəhər həyatındakı rolunu araşdırıb. Onun tədqiqatında Göy Məscidin “tatar” evləri ilə əhatələndiyi barədə məlumatlar da yer alır. Bu faktlar abidəni azərbaycanlıların tarixi mühitindən ayırmağın cəhdlərini ortaya qoyur. İranın məscidin bərpasına ayırdığı vəsait, tarixi dəyişdirmir; bərpa edən tərəf abidənin keçmişini öz maraqlarına uyğun müəyyənləşdirmək haqqını qazanmır. Divarların qorunması ilə onları yaşadan icmanın yaddaşının qorunması bir-birindən ayrılmazdır. Problemin yalnız indiki mərasimlə başlamadığı aşkar olunur. Dariyevanın tədqiqatında Göy Məscidin rəsmi təqdimatlarda İran–Ermənistan dostluğu ilə əlaqələndirildiyi və yalnız “fars məscidi” kimi tanındığına diqqət çəkilir. Bu vəziyyət, Azərbaycan yaddaşının arxa plana keçirilməsi ilə bağlı elmi əsaslara malikdir. İran hakimiyyətinin özünü İslam həmrəyliyinin müdafiəçisi kimi təqdim etməsi, burada ciddi ziddiyyətlərlə üzləşir. Müsəlman abidəsinin qoruyucusu olmaq, onun mənəvi sahiblərinin yaddaşına hörmət tələb edir. Azərbaycanlıların bu məscidlə bağlı tarixi, rəsmi təqdimatdan kənar qalmağa haqqı yoxdur. İran rejiminin regionda sabitlik barədə bəyanatları, onun gerçək siyasəti ilə üst-üstə düşmür. Avropa İttifaqının 2024-cü ildə genişləndirəcəyi sanksiya mexanizmləri, İranın silahlı qruplara dəstək verməsini əsas səbəblərdən biri olaraq vurğulayır. Yekun olaraq, Göy Məsciddə Azərbaycan yaddaşını kənarlaşdıran addımlar, mehriban qonşuluq mesajlarının inandırıcılığını zəiflədir. Ermənistan, ərazisində yerləşən bu abidəni qorumaq və onun tarixi mənsubiyyətini düzgün təqdim etmək öhdəliyini daşıyır. Sonuç olaraq, Göy Məscidin Azərbaycan xalqının mədəni-tarixi irsinə bağlılığı tanımaq ərazi iddiası deyil, tarixi həqiqətə hörmət tələbidir.